поддержка PHP 7

ՀՀ, ք. Վանաձոր, Տիգրան Մեծի 36, հեռ. +374 322 46387

Գրականության և վերջինիս մասին գիտության՝ գրականագիտության սահմանը պարբերաբար խախտող բանաստեղծ է Հերմինե ԲԱԲՈՒՌՅԱՆԸ։ Ես հետևում եմ այդ խախտումներին՝ հուսալով, որ նա ավելի ու ավելի հաճախ կխախտի սահմանն այն ուղղությամբ, որ դեպի պոեզիա է տանում։

 

– Զահրատն ասում է. «Պետք է գորովով մոտենալ բառին»։ Ինչու՞. որ բառը բարբառի՞, որ փոխադարձի՞ գորովը, վստահելո՞վ հնչի։

 

 Զահրատը հրաշալի բանաստեղծ է, գրականության կախարդական աշխարհում գիտի բառի արժեքը՝ թումանյանական հայտնի մտքի համատեքստում: Նրա գրական հաջողության գաղտնիքն ըստ էության բառերի հետ խաղալով, բառի վրա հենվելով իր ինքնօրինակ աշխարհի կառուցումն է, ինչպես ինքն էլ նշում է. «Եթե շատ խաղաք բառերուն հետ տակէն քերթված մը կ՚ելլէ»: Զահրատն առհասարակ սիրում է գրել քերթվածներ քերթվածների մասին, անդրադարձները բանարվեստի առեղծվածներին սփռված են նրա գրեթե բոլոր ժողովածուներում, անգամ «Արուեստ քերթողութեան» շարք է կազմել, իսկ Ձեր հարցի առնչությամբ անօրինակ մի բառախաղ-բանաձև է հետևյալը. «Շատը գիտնալ և այդ շատը գիտնալ քիչի վերածել այդ քիչով կարենալ շատը պատմել»:

 

 Գրողների անուններ կարող եմ տալ, որոնք մեկ կամ ավելի գրքերի հեղինակ են, նույնիսկ որոշակի համբավ են ետ գցել, հասցրել դառնալ Հայաստանի գրողների միության անդամ, սակայն, միևնույն է, նրանց ընկալումը՝ իբրև գրողի, դժվարությամբ է տրվում։ Բայց Ձեր ընկալումն իբրև բանաստեղծի գոնե ինձ համար միանգամայն բնական է, դյուրին, թեև առայժմ իրար ժողոված բանաստեղծությունների մի գիրք նույնիսկ չունեք։ Ինչու՞. Ձեր ու Ձեր բանաստեղծությունների «ժողովը« որոշել է, որ դեռ ժողովածուի ժամանակը չէ՞։

 

  Այո… Իմ բանաստեղծական առաջին փորձերից ինձ բաժանում է քառորդ դար, իսկ այս տևական ժամանակում քանիցս միտք է հղացվել, առաջարկ է հնչել ի մի բերելու իմ ապրածի չափածո տարեգրությունը, բայց տարբեր պատճառներով չի ստացվել: Տարիներ առաջ ժողովածու տպագրելու և ընթերցողներին ներկայանալու հիանալի հնարավորություն քննարկվեց Հովհաննես Գրիգորյանի հետ, անգամ ձեռագիր վիճակում իրեն հանձնեցի, բայց բանաստեղծի անժամանակ մահվան պատճառով դարձյալ չստացվեց: Դրանից հետո էլ երբեմնակի մտածել եմ բանաստեղծական ժողովածու տպագրելու մասին, որը երազված, բայց այդպես էլ չծնված երեխայի պես մնաց: Իմ խնդիրը բացառապես գրքով կամ Հայաստանի գրողների միության անդամի տոմսով կարգավիճակ հաստատելը չէ, թեև դա էլ իր նշանակությունն ունի. ես զգում եմ ինձ արվեստի, գրականության հետ կապող մի անտեսանելի ճանապարհի գոյությունը, որով երբեմն ճամփորդում եմ, ստեղծագործելը դառնում է մոր հետ զրուցելու պես անհրաժեշտ, իսկ երբ հասկանում եմ, որ զգացումներս, մտքերս կարող են հարազատ լինել նաև այլոց, հրապարակում եմ:

 

 – Դուք, անշուշտ, հասկացաք՝ ինչու՛ այս հարցազրույցն սկսեցի Զահրատին հիշատակելով։

 

 Անշուշտ: Զահրատ բանաստեղծի մասին առաջին անգամ լսել եմ դեռ ուսանողական տարիներիս՝ «Սփյուռքահայ գրականություն» դասընթացն ուսումնասիրելիս, երբ մեր դասախոսը՝ Վալերի Փիլոյանը հիացմունքով ներկայացրեց նրա «Մայմունը», «Անուշապուրը», «Ոսպ ստկող կինը», որ ինձ մինչ այդ անծանոթ, ուրիշ աշխարհ բացահայտեցին: Ասպիրանտուրայում արդեն, երբ գիտական ղեկավարիս՝ Ազատ Եղիազարյանի հետ թեմաներ էինք քննարկում, և հնչեց Զահրատի անունը, հենց նրա պոեզիան էլ դարձավ իմ եռամյա ուսումնասիրության նյութը: Նպատակ ունեինք անգամ պաշտպանության ժամանակ բանաստեղծին հրավիրելու Պոլսից, բայց չհասցրինք…

 

  Զահրատի պոեզիային հայ ընթերցողի ծանոթությունը սկսվում է 1960-ական թվականներից, և այդ ժամանակից սկսած՝ նա հայ բանաստեղծության մեջ մշտական ներկայություն է։ Ինչո՞վ է նրա պոեզիան արդիական երեկ և այսօր։

 

 Զահրատը իր բանաստեղծական ձեռագիրն ունի, 60-ական թվականներից պոլսահայ գրականության մեջ մեծ հոսանքով զարգացող արդիապաշտ շարժման ներկայացուցիչների շրջանում՝ իր տարբերվող ձայնը, ճանապարհը, որում հատվում են դասական գրականության ավանդներն ու մոդեռնիստական միտումները: Նրա գործերում այս համադրությունները բնական համակեցություն ունեն, ներդաշնակ են ու փոխլրացնող, ասելիքի մատուցման ջանք չկա, խոսքը բառերով զարդարելով իրականում անշուք դարձնելու ձգտում՝ մեծապես բնորոշ ժամանակակից շատ հեղինակների: Զահրատը մեծ քաղաքի մեջ փոքր մարդու հոգեբանության երգիչն է, մեր օրերի խելագար հարահոսում մարդու զրոյացման ահազանգը հնչեցնողը, կիկոների ձայնը գրականության մեջ: Դուք ճիշտ եք այս մեծ գրողի պոեզիայի արդիականության հարցում՝ երեկ և այսօր, ավելին՝ վստահ եմ, այն չի կորցնի հնչեղությունը գալիք սերունդների համար: Լիովին տեղին է եղել կարծիքը, թե Զահրատը ապագայի բանաստեղծն է:  

 

  Մեր ժամանակներում մինիմալիզմը ամենուր է, բնականաբար՝ նաև պոեզիայում։ Վաղուց ի վեր բանաստեղծությունը միտում է ասութային խտության։ Երբեմն դա նաև «գերխիտ նյութ» է՝ այնքան, որ նրա «պայթյունից» կարող էր մի ամբողջ գիրք ծնվել։ Օրինակ՝ «Տիրոջը» վերնագրված Ձեր հայտնի բանաստեղծությունից.

 

Ետ պահիր այնպես,

Որ առաջ ընկնեմ

Առանց ընկնելու։

Սա իրար մեջ ներփակված ասելիքների խիտ, բառախաղային արտահայտություն է, բայց կարծես այնքան էլ բնորոշ չէ Ձեր պոեզիային։

 

 Այո, ճապոնական թանկաներից, հոքուներից համաշխարհային գրականության մեջ լայնորեն տարածված այս գերխտությունն ինձ անչափ հարազատ է, իսկ մերօրյա ընթերցողի համար՝ սիրելի, սակայն քիչ եմ հրապարակել դրանք: Ահավասիկ դրանցից.

«Լա՜վ նայիր ինձ,

ես սովորական հրաշք եմ,

կուզե՞ս՝ դարձրու

հրաշալի՜ սովորություն»:

 

Կամ՝

«Երիցուկի դաշտ է ասես

մանկությունս.

երիցուկի… հնձած դաշտ»:

 

Եվ կամ՝

 «Հենց նոր իմ դրսից

թաքուն հայացքով

նայեցի իմ մեջ»:

 

Գրական ժանրերի հիերարխիան ցույց է տալիս, որ մերօրյա ընթերցողները հիմնականում խուսափում են ծավալուն սագաներից, վիպաշարերից, էպոպեաներից՝ կարծելով, որ դրանց ընթերցումից և մի խորիմաստ եռատողից հնարավոր է նույն ասելիքը քաղել: Այս հարցում ինձ օգնության կգա Մեծ լոռեցին, ով հասունության, իմաստնության մի շրջանում դիմեց քառյակի ժանրին՝ վստահ, որ քառյակները «նուրբ ճաշակի բան» են, ազնիվ, խոր, գեղեցիկ, «շատ ուժեղ շտրիխներ»:     

 

 Գոհությամբ արձանագրեմ, որ Ձեր բանաստեղծություններում գրականագետը գրեթե ներկա չէ։ Ավելին. անթերի տիրապետելով գրելու տեխնիկային՝ Դուք երբեմն, կարծես դիտմամբ, անխնամ եք թողնում տողը, քառատողը, որպեսզի չկորցնեք այն նախնական բնականությունը, որը բանաստեղծական տեխնիկան կարող էր ավերել։ Ի՞նչ է տեխնիկան Ձեզ համար։

 

 Ձեր նկատառումները դիպուկ են: Տեսականորեն պատկերացնելով տաղաչափական արվեստի առանձնահատկությունները, տեխնիկական նրբությունները՝ գրելիս դրանցով չեմ առաջնորդվում, որովհետև ստեղծագործական պրոցեսում իմ մեջ մեռնում է գրականագետը: Ես գրում եմ ակամա, կարծես տողերն ու մտքերը երամների պես անցնում են կողքովս, իսկ ես պարզապես արձանագրում եմ դրանք: Ինչ վերաբերում է տեխնիկային, այն մեծապես կարևորում եմ ոչ միայն դասական բանաստեղծության կառույցում, այլև ժամանակակից որոնումներում: Հաճախ թափթփված, անխնամ տողերն իրար են կցում՝ նորարար կամ ինքնատիպ երևալու միտումով, բայց անկանոնությունն էլ, իմ պատկերացմամբ, պետք է տեխնիկապես համոզիչ լինի:

 

  Վերջին շրջանում հանգի հանդեպ վերապահ՝ երկակի վերաբերմունք ունեմ։ Ավելի գերիշխող է դառնում այն պատկերացումը, թե հանգով, այնուամենայնիվ, բանաստեղծության բնական կառույցում ինչ-որ կարևոր բան խաթարվում է։ Դատելով Ձեր բանաստեղծություններից՝ Դուք ևս հանգը սիրում ու չեք սիրում։ Ի՞նչ է այն Ձեզ համար։

 

 Հանգի, հատկապես հաջողված, բարեհունչ հանգի սիրահար եմ, այն երաժշտականություն է բերում տողերին, ընթերցելիս սպասել տալիս հաջորդ տողին, հանգին, երբեմն հուշում հաջորդ միտքը. ճիշտ հանգավորումը մեծ արվեստ է: Այս առումով ինձ համար օրինակելի է Հրաչյա Սարուխանի հանգաբանությունը, թեև մտածված լինելն ու ջանքը երբեմն նկատելի են: Չեմ կարծում, թե հանգը պարտադիր է, պոեզիան առանց հանգավորման էլ կարող է մեծարժեք ու գրավիչ լինել, հիշենք անտիկ բանաստեղծությունը, բայց մոտավոր, նորագյուտ հանգի գործածությունը հաճախ գաղափարից պակաս կարևոր չէ: Անգամ միահանգությունը որոշ ժանրերում, ինչպես քառյակը, անկրկնելի բան է, վկա՝ Թումանյանի ժառանգությունը: Այս դեպքում կատարելության նախապայմանը ձևի և բովանդակության ներդաշնությունն է՝ հոգու և մարմնի պես: 

 

  Մոր մասին Զահրատի մի բանաստեղծություն ինձ հուզում է անպատմելիորեն, ես այն հիշում-հիշատակում եմ բոլոր պատեհ, նաև անպատեհ առիթներով։ Իսկ հիմա առիթը պատեհ է.

Ատեն մը
երբ խօսք ըլլար իմ մասիս
– Անգինէին մանչը – կ՚ըսէին

Արարողակարգը 
փոխուեցաւ յետագային
– Հիմա Անգինէն
երբ յիշեն
– Զահրատին մայրը – կ՚ըսեն

– Մայրերու Օր –
Անգինէին մանչէն
փունջ մը մանիշակ
Զահրատին մօր

Գրականագիտական վերլուծություն չեմ ուզում, բայց Դուք ինչպե՞ս եք զգում այս բանաստեղծությունը։

 

 Մոր մասին ցանկացած բանաստեղծություն՝ լինի Չարենցինը, Շիրազինը, Իսահակյանինը, թե այլ, ինձ հուզելու ամենաազդեցիկ միջոցն է: Այսպիսի բանաստեղծությունների կողքին ես լռում եմ. սա մի ամբողջ կյանքի փիլիսոփայություն է, որ չի տրվում վերլուծության, ապրվում է այնպես, ինչպես հեղինակն է ապրել:

 

 Տպավորություն ունեմ, թե Դուք հայ պոեզիայում տաղաչափական մի երևույթի հեղինակ եք դառնում կամ խորացնում այդ միտումը։ Դասական կոչված բանաստեղծությունը տնաբաժանման ենթարկում են սովորաբար այն դեպքերում, երբ հանգավոր է։ Տնաբաժանումը նաև հանգը տեսանելի դարձնելու միջոց է (լսելիից հետո): Դուք եզակի բանաստեղծներից եք (մեկը՝ Աշոտ Ավդալյանը), որը գրում է դասական տաղաչափությամբ, տնաբաժանումներով, բայց՝ առանց հանգի։ Ահավասիկ այս բանաստեղծությունը.

 Կյանքս պահեր է խլում ժամանակի աչքերից՝
Առագաստներ պարզելով անդարձության հովերին,
Թիապարտի լռությամբ բախտս հանձնած ալիքին՝
Մտքով, թե չենք լինելու, ի՜նչ ասես չեմ դարմանում:

Ջուրը խղճի պես ցավոտ փշրվում է ափերին՝
Մեր ապրածը անցյալի խեցիներում թողնելու,
Եվ ճաշակում եմ անհագ այն մանանան շուրթերիս,
Որ անխարխափ տանում է դեպի դուռը հայտնության,

Որ ժամանակն էլ շրջեմ մանանեխի հատիկով,
Պատվիրանաց գրերով իջնեմ նոյյա՛ն լեռներից,
Ուղտի նման սողոսկեմ անցքով հազա՜ր ասեղի,
Պահերս պահ տամ դարձյալ ժամանակի թեւերին:

 

 Բանաստեղծությունը տնատելն ինձ մոտ ակամա է ստացվում, դա ինքնաբուխ նախասիրություն է: Բայց տների բաժանելով հանդերձ հանգից հրաժարվելն ամենևին նոր երևույթ չէ մեր պոեզիայում, սպիտակ ոտանավորը հենց այդպիսին է: Արդի շրջանի հայ պոեզիայի գրական ակունքը Պարույր Սևակն է, հետևաբար ժամանակակից հայ բանաստեղծների գործերն էլ զերծ են տաղաչափական բոլոր պայմանականություններից, հատկանշվում են ռիթմականությամբ, իսկ ինձ՝ որպես ընթերցողի, մի փոքր ավելի է գրավում Տերյանի, Չարենցի պոեզիայի դասականությունը:

  Ի դեպ, այս բանաստեղծության բնաբանն էլ է զարմանալի գեղեցիկ, որ Արիստակես Լաստիվերցու մի խոսքն է՝ «Կարծական եղավ մեզ այս կյանքը»։ Ի՜նչ հրաշալի հնչողություն ունի «կարծական» բառը։ Լաստիվերցին, ընդհանրապես, մեր ամենաքնարական պատմիչներից է, երբեմն ավելի քնարաշունչ, քան նույնիսկ Եղիշեն։ Ձեր կարծիքով՝ գրաբարյան և միջնադարի լեզվարվեստը որքանո՞վ է ներկա ժամանակակից պոեզիայում։

 

  Այս տողն իմ հիշողության մեջ ուղղակի մեխվեց, երբ ասպիրանտական ընկերս՝ Լուսինե Վարդանյանը, պատմում էր Լաստիվերցուն նվիրված իր թեկնածուական ատենախոսության մասին. այդ ժամանակ էլ ծնվեց բանաստեղծությունը, այդ իսկ տողից: Հիմա էլ պարբերաբար ներքուստ բացականչում եմ այս միտքը, երբ իրականության թվացյալությունը, անցողիկ ժամանակը մղում են մտածելու կյանքի իմաստի մասին: Որքանով նկատել եմ, գրաբարյան կառույցներ, սուրբգրային տողեր գործածվում են ժամանակակից բանաստեղծների ստեղծագործություններում, առհասարակ աստվածաշնչյան ինտերտեքստը վերադառնում է գրականություն նոր թափով, բայց ոմանք անցյալի հարուստ գանձարանի մասունքները կիրառում են առանց հասկանալու, համատեքստից դուրս, անգամ բնագրերից անտեղյակ:

 

  Ժամանակակից հայ բանաստեղծներից Գագիկ Սարոյանի անդրադարձները (վերադարձները՝ թերևս) միջնադարյան թեմաներին, ոճին՝ ընդհանրապես, զարմանալի գեղեցիկ պտուղներ են տալիս։ Դուք՝ իբրև գրականագետ, արդի հայ պոեզիայի զարգացման ի՞նչ միտումներ եք տեսնում։ Եվ ի՞նչ անուններ կառանձնացնեք։

  Անունների առանձնացումը թողնենք ժամանակի մաղին, այն ավելի ճշգրիտ կլինի: Արդի պոեզիան զարգանում է ժամանակի համաշխարհային գրականության միտումներին համընթաց, հաճախ անկրկնելի բանաստեղծություններ են հանդիպում, գտնված պատկերներ, բայց կարծում եմ՝ առավել կարևոր է բանաստեղծական համակարգ ունենալը՝ ուրույն ձեռագրով: Նոր անունների գործերում առկա են մեր ժամանակի պատկերները, քաղաքական, ուրբանիստական շեշտերը, դարձը դեպի բնություն, մոռացվել են բոլոր տաբուները՝ թեմատիկ-գաղափարական, լեզվական, պատկերային, այլ կերպ ասած՝ ամեն ինչ կա, համաշխարհային գրականության պոստմոդեռնիստական միտումներից մինչև տոհմիկ հայ պոեզիայի ակունքներին մերձ մնալու փորձեր, և ընթերցողն իրեն հարազատ պոետական աշխարհ ընտրելու լայն հնարավորություններ ունի:

 

  Գրական չափանիշների կորուստն ի վերջո հանգեցնում է գրական կուռքերի ստեղծման, ինչին, ի դեպ, նպաստում են ներունակ (ինչպես կասեր իմ ընկեր Դավիթ Գյուլզադյանը՝ վիրտուալի մասին) հարթակները: Մասնավորապես ֆեյսբուքյան կռապաշտությունը որքան՝ անհաճո, նույնքան էլ վտանգավոր է: Չե՞ք կարծում, որ այդօրինակ կռապաշտությանը պիտի հակադրել հենց ֆեյսբուքյան լրջմիտ գրաքննադատությունը, որը, ավաղ, այդպես էլ չի ձևավորվում:

 

 Առողջ և ազնիվ գրաքննադատության քաղց կա ոչ միայն վիրտուալ հարթակում: Քննադատության կոչումն ի սկզբանե ընթերցողին կողմնորոշելն էր, ինչպես նշվել է, գրական անտառում կաղնիներին զատելն ու անառողջ ճյուղերը հատելը, բայց մեր օրերում այն զրկվել է իր նախկին արժեքից ու դերից, կտրվել ընթացիկ գրական պրոցեսից: Իրենց ժամանակ Բելինսկին, Աղբալյանն էին հայտարարում մեծ գրողների մուտքը գրականություն, իսկ նրանց դասախոսություններն ու հոդվածները գրական գործերին հավասար էին ընթերցվում: Այսօր իրավիճակն այլ է. գրաքննադատությունը մնացել է, որքան էլ զավեշտալի է, սակավաթիվ մասնագետների հետաքրքրության ոլորտ: Վստահ եմ, որ ֆեյսբուքում այն չի էլ ձևավորվի, այն որոշ ազնիվ արձագանքների հնարավորություն կտա, բայց ոչ ավելին:

 

  Գրական ընթացքի վրա գրաքննադատության ազդեցության վերաբերյալ պատկերացումները միշտ հակասական են եղել։ Գաղտնիք չէ, որ շատ մեծ գրողներ գրաքննադատությունը համարել են կեղծ գիտություն, որն իր ուսումնասիրության օբյեկտի վրա ունի զրոյական ազդեցություն։ Վերևում հիշատակեցի Գագիկ Սարոյանին, որը, իմ ընկալմամբ, արդի հայ պոեզիայի ամենաինքնատիպ անուններից է։ Բայց արդեն 5 բանաստեղծական ժողովածու հրատարակած այդ բանաստեղծի մասին հայ գրաքննադատության ուշադրությունը նույնպես զրո է․ ո՛չ մի անդրադարձ, ո՛չ մի գնահատություն։ Ուրեմն՝ ու՞մ և ինչի՞ է պետք գրաքննադատությունը։

 

 Համաձայն չեմ ամենևին, թե գրաքննադատությունը ազդեցություն չունի իր ուսումնասիրության առարկայի վրա, ավելին, այդ ազդեցությունը նույնիսկ փոխադարձ կարող է լինել: Հիշենք հայտնի Դրամբյանին, որի անմիտ մեղադրանքները Թումանյանի հասցեին՝ կապված բանագողության հետ, ստիպեցին գրողին հոդվածով ոչնչացնել «գրական մեծության» նկատմամբ ոտնձգություն թույլ տված քննադատ հորջորջվածին, և մեր գրաքննադատության էջերը հարստացրին այս թեժ բանավեճի վավերագրերով: Խելամիտ գրողը պիտի սպասի քննադատության, ամենայն ուշադրությամբ, խնամքով վերաբերվի ամեն մի դիտարկմանը. ի վերջո, գրաքննադատը կարող է նկատել բաներ, որոնք գրողը չի նկատում, մեկնաբանել այնպես, որ հեղինակն անգամ չի պատկերացրել: Գրականության զարգացման նախապայմանը առողջ, ուժեղ քննադատության առկայությունն է, փոխազդեցություն, որի մի կողմի թերացումը անկասկած վնասում է մյուսին: Գրաքննադատությունը ինչ-որ առումով գրականության բժիշկն է:

 

Շնորհակալ եմ բովանդակալից հարցազրույցի և միայն Ձեզ բնորոշ ուշագրավ հարցերի համար։

 

Զրույցը վարեց Լևոն ՍԱՐԳՍՅԱՆԸ

Back to top