поддержка PHP 7

ՀՀ, ք. Վանաձոր, Տիգրան Մեծի 36, հեռ. +374 322 46387

Սարուխանական պոետական դպրոցի օժտված (ամենա) բանաստեղծներից է Ալեքսանդր ՂՈՒՄԱՇՅԱՆԸ, որի տողը երբեմն չարենցյան տողի խտությունն ունի ու տարերքը։ Ինչպես նրա վերոբերյալ միտքը, որ այս հարցազրույցի խորագիրը դարձավ։ 

 

Լոռու մարզի  Մարգահովիտը Հայաստանի թերևս ամենակրթասեր գյուղերից է (Հայաստանում կա՞ էլի ուրիշ մի գյուղ-բնակավայր, որ սեփական ամսաթերթն ունենա  («Մարգահովիտի զորավիգ»), որն առանց ընդհատումների լույս է տեսնում ավելի քան 10 տարի): Բայց Մարգահովիտը նաև  ամենաբանաստեղծական գյուղն է. այստեղ են ծնվել բանաստեղծ Իվան Գոգչյանը, Ալեքսանդր Ղումաշյանը. այստեղ է ծնվել հայ պոեզիայի ամենաինքնատիպ դեմքերից մեկը՝ Հրաչյա Սարուխանը: Ինչի՞ զորությամբ է, որով մարգահովիտցիները բանաստեղծ են «օծվում»: 

 

Ես մեր գյուղը այնքան եմ «իմը» համարում, որ դժվարանում եմ, մի տեսակ անհարմար եմ զգում խոսել նրա մասին: Այն փաստը, որ մեր գյուղը միակն է, որը շուրջ 10 տարի ունի տպագիր մամուլ, խոսում է մերոնց և՛ պատվախնդրության, և՛ գրավոր խոսքի նկատմամբ հատուկ վերաբերմունքի մասին: Մամուլի կարևորությունը այսօր կարող է հավուր պատշաճի չընկալվել ու չգնահատվել, սակայն այս  վավերագրությունն  անպայման մեծ արժեք է լինելու, ասենք, 50-100 տարի անց:

Իսկ մեր գյուղը բանաստեղծական է, քանի որ մեր բնությունն է այդպիսին: Գոնե՝ իմ ընկալմամբ:

16-17 տարեկան հասակում «Գիլուտը» վերնագրով մի ակնարկ էի գրել, որ տպագրվեց, է՜, 1970-ականների կեսերին «Կայծ» թերթում: Այնտեղ մի նախադասություն կար՝ «Աշխարհի կենտրոնն այն կետն է, որտեղից մարդն սկսում է ճանաչել աշխարհը»: Իսկ բանաստեղծ չեն օծվում, բանաստեղծ ծնվում են:

 

 – Ձեր առաջին գրքի խմբագիրը Հ. Սարուխանն է: Հետաքրքիր է՝ ինչպիսի՞ խմբագիր էր նա: Նկատի ունեմ, թե նա նու՞յնքան բծախնդիր էր իբրև խմբագիր, որքան էր իբրև հեղինակ:

 

 – Հրաչյա Սարուխան անունը տալ կարելի է, անցնել՝ չի կարելի: Սարուխանը մեր բազմադարյա պոեզիայի ամենաինքնատիպ դեմքերից է, որին համարել ու համարում եմ իմ ուսուցիչը: Իսկ Ուսուցիչն առաջին հերթին «ուսուցանում էր» ուրիշներին չնմանվելու արվեստն ու հմտությունը: Ինչ վերաբերում է «Օրհնյալ պահերի» խմբագրմանը, ասեմ, որ գրքի վերնագիրն ինքն է ընտրել: Ես արդեն չեմ էլ հիշում, թե ինքս ինչ վերնագիր էի ընտրել (հավանաբար՝ նման մի բան), բայց Սարուխանն առաջարկեց այդ, և դա ավելի նախընտրելի էր անշուշտ: Հիշում եմ, որ միայն «Այնպես արա, Տեր իմ...»  տողով սկսվող «Աղոթք» բանաստեղծությունը հանեց՝ ասելով, որ գուցե ոչ ոք այդքան լավ չկարողանա պատկերել երևույթը, բայց չափազանց դաժան է, բեր հանենք: Հանեցինք, թեպետ տարիներ անց ինձանից անկախ այն հնչել էր հանրապետական հեռուստատեսությամբ, ու ես այն տպագրեցի իմ հաջորդ գրքում: Կոնկրետ ուրիշ ոչնչի չի դիպել, քանի որ դրա անհրաժեշտությունը չկար և ահա թե ինչու: Բանն այն է, որ տարիներ շարունակ մենք Հրաչի հետ քննարկել ու «խմբագրել» էինք մեր բոլոր գրածները: Սովորական բան էր, երբ գիշերվա երեքին-չորսին Հրաչը զանգեր ու մի քառատող կարդար կամ քառատողի տարբերակ, ու քննարկեինք:

Հրաչի հետ մեր հարաբերությունն ավելին է եղել, քան ընկերությունը: Դա մի ուրիշ բան էր, որ անուն չունի: Նույնը Զուլոյի հետ էր։ Նույնը Արշակ Քոչինյանի հետ է: 

 

 – Բանաստեղծելու Ձեր ոճը, ճիշտն ասած, փոքր-ինչ զարմացնում է. Դուք կարող եք բանաստեղծությունը կառուցել մեկ ամենամաքուր հանգաբանությամբ, մեկ՝ անսպասելի անփութությամբ: Իմ այս տպավորությունը վերաբերում է Ձեր երկու ժողովածուներին էլ, հետևաբար մտածում եմ, որ դա, թերևս, պատահականություն չէ, այլ որդեգրված գրելաոճ:

 

 – Իմ պոեզիան այնպիսին է, ինչպիսին է՛: Մի քիչ վերամբարձ ստացվեց: Այլ կերպ ձևակերպեմ: Ես բանաստեղծություն չեմ գրում, բանաստեղծությունը գրվում է և գրվում է այնպես, ինչպես գրվում է: Դա կարող է թե՛ անփութություն որակվել, թե՛ գրելաոճ: Որակումներ տալը ընթերցողի գործն է:

Պոեզիան բնորոշող ամփոփ ու սպառիչ մեկնություն ոչ ոք չի տվել: Իմ համոզմամբ՝ պոեզիայի համար, արվեստի համար՝ ընդհանրապես, մի հատկանիշ պարտադիր է. այն պետք է գեղեցիկ լինի: Թողնենք, որ գեղեցիկի ընկալումները տարբեր են:

Պոեզիան ծնվում է ենթագիտակցության շերտերում: Իմ փիլիսոփայության դասախոս, լավ բարեկամ ու «Նարեկի» թարգմանիչ Աշոտ Պետրոսյանը, օրինակ, «ենթագիտակցություն» եզրույթը փոխարինում է «գերգիտակցություն» եզրույթով: Ուրեմն՝ այն ինչ ծնվում է գերգիտակցական մակարդակում, չի կարելի վերաձևել գիտակցությամբ: Խմբագրել կարելի է, ձևախեղել՝ երբեք: Իսկ «անթերի» հանգ թխելուց հեշտ բան չկա: Գոնե ինձ համար: Հանգը միջոց է, ոչ թե նպատակ:

 

 

 – Սամվել Զուլոյանը, որ Ձեր ընկերն էր, ժամանակին պոետական անփութությամբ համարյա կանոնական դարձրեց քերականական սխալով կառուցված ամենեցու բառաձևը («Խշշում է իմ մեջ ցավն ամենեցու»): Զարմանալի զուգադիպությամբ նույն այդ բառի մեկ այլ անճիշտ տարբերակն եք փորձում կանոնականացնել Դուք՝ «Ձկան տեսքով էլ արի զրուցենք վասն ամենաց»: Հայտնի դարձվածքի գրաբարյան ձևն էլ եք «հերձում»՝ մի հատվածը միայն ներկայացնելով՝ «Որ, մի՛ արասցե, թե բացվի նորից»: Դուք նույնիսկ կապական կառույցներն եք քանդում՝ շրջադասությամբ ստանալով բառօգտագործման նոր էֆեկտ՝ «Այսօր ո՞վ վեր կբարձրանա // Կուրծք ծեծելով՝ ազգի հանուն»: Ի՞նչ է սա, ե՞րբ է պոետը քանդում կանոնականության ցանկապատը: Ճշտի ու սխալի սահմանների վրա պոետների համար «փշալարեր չկա՞ն»:

 

  – Ասել, թե Զուլոն անփույթ էր, նշանակում է ոչինչ չասել: Նա այդպիսին էր և՛ կյանքում, և՛ պոեզիայում: Նրա անկանոնությունը խիստ կանոնիկ էր: Անփույթ էր անդավաճանորեն: Զուլոն մի մարդ էր, որ կարող էր երկու գուլպան հագնել մի ոտքին ու ժամերով փնտրել զույգը: Կարելի էր Զուլոյի հետ պայմանավորվել ու չգնալ, իսկ հանդիպելիս ասել, թե մեկ ժամ սպասեցի՝ չեկար, ես էլ գնացի, իմանալով, որ նա երկու-երեք ժամ ուշացումով է եկել: Զուլոյի այդ անփութությունն էլ էր գեղեցիկ, քանի որ խաղ չէր, ձև չէր՝ ապրելակերպ էր, բնավորություն: Նրա պոեզիայում նույնպես գեղեցիկ «անփութություն» կա: Օրինակ.

Ես գիտեի, որ կաս,

Որ դու կգաս մի օր,

Անձրև լինի, մշուշ

Թե կիրակի...

Թե կիրակի... Անփութությու՞ն է, թե՞ բանաստեղծական թռիչք, ինքներդ որոշեք:

Գրաբարյան ձևեր օգտագործելն ինձ համար ո՛չ նպատակ է եղել, ո՛չ էլ միտում: Այդպես գրվել է՝ այդպես գրել եմ: Իսկ որոշ անփութությունների հեղինակը ես չեմ, այլ Արմիդա Բաղրամյան անունով մի սիրուն աղջիկ, որը գրագիտությամբ չէր փայլում, բայց աշխատում էր մեզ մոտ: Նա է մուտքագրել իմ գիրքը: Ես, իհարկե, երջանկահիշատակ Սեթ Կուրազյանի հետ սրբագրել եմ, սակայն սխալմամբ տպարան է գնացել Արմիդայի տարբերակը: Նկատած կլինեք, որ գրքում անգամ ամոթալի սխալներ կան:

Եթե որևէ մեկի պոեզիայում «փշալարեր» չկան, ապա դա խոսում է ավելի շատ առավելության, քան թերության մասին: Եթե, անշուշտ, անհեթեթության չի հասնում:

 

  – Դուք երկար տարիներ խմբագրել եք «Նոր-Դար» հանդեսը, որ հայտնի էր թե՛ Հայաստանում, թե՛ սփյուռքում: Շատերն են այդ հանդեսում իրենց գրական մկրտությունն ստացել: Նրանցից ու՞մ կհիշեիք:

 

  – Ավելի հեշտ է թվել այն գրողներին, ովքեր չեն առնչվել «Նոր-Դարի» հետ, քանի որ նրանց թիվն անհամեմատ փոքր է, քան նրանց, ովքեր աշխատել կամ աշխատակցել են:

Անուններ՝ խնդրեմ. Վահան Թամարյան, Գուրգեն Խանջյան, Արմեն Մարտիրոսյան, Ռաֆայել Նահապետյան, Ֆրունզիկ Կիրակոսյան, Շանթ Մկրտչյան, Բագրատ Ալեքյան, Սեթ Կուրազյան, Հովհաննես Գրիգորյան... որ մեկին հիշես: Բայց այդ գրողների մեծ մասը (ես, Զուլոն, Արշակը ներառյալ) «Նոր-Դար» մուտք է գործել արդեն «մկրտված»: Ես այս պահին երկու անուն եմ հիշում, որ կոնկրետ կայացել են մեր հանդեսում. Կամո Մանասե և Արտակ Համբարձումյան:

 

  – Ձեր երկրորդ գրքի անոտացիայում ասվում է, որ նրանով «ամբողջանում է ստեղծագործական որոնումների կարևոր մի շրջափուլ»: Ես ուզում եմ, որ փոքր-ինչ պատմեք հաջորդ շրջափուլից. չէ՞ որ անցել է ավելի քան մեկ տասնամյակ: Ո՞ր փուլում է հիմա «շրջում» Ալեքսանդր Ղումաշյանը:

 

  – Գրքի անոտացիան ես չեմ գրել և չեզոք վերաբերմունք ունեմ կոնկրետ այդ մտքի առնչությամբ: Դա գուցե գրականագիտական մոտեցում ու վերաբերմունք է: Ի վերջո, այդպես ընդունված է գրել: Չգիտեմ: Այդպես մտածել, այդպես գրել են: Գրողի գործն է: Մի անգամ Հրաչյա Սարուխանն ասաց. «Յուրաքանչյուր ճշմարիտ բանաստեղծ մի՛ գիրք ունի»:

Խոսքն, անշուշտ, տպագրված մեկ գրքի մասին չէր, այլ ամբողջականության: Եթե գրողի ստեղծագործությունը հանգրվանների բաժանենք, ո՞ւր կմնա ամբողջականությունը: Ես իմ շրջափուլի մեջ եմ և այլ տեղ գնալու ցանկություն չունեմ: Ունենամ էլ՝ ինձնից ո՞ւր եմ գնալու:

 

  – Դուք գրում եք բանաստեղծություններ նաև վերլիբրով: Մասնավորապես «Օրհնյալ պահեր»-ում դրանք մի քանիսն են: Դուք փորձում եք նաև համադրել դասական տաղաչափության ձևերը վերլիբրի հետ՝ անկանոն տողատումներով և փոքրատառ սկսվող տողերով վերլիբրի տեսողական պատրանք ստեղծելով, բայց նաև՝ հանգավորելով: Հիմա չե՞ք անում այդպիսի փորձեր: Ժամանակակից հայկական վերլիբրը Ձեզ գոհացնու՞մ է։

 

  – Սևակն իր հոդվածներից մեկում ասում է, թե վերլիբրով գրելու համար տաղանդ ունենալը քիչ է, պետք է ունենալ հզոր տաղանդ:

Իմ մեկ-երկու բանաստեղծությունը պատահականություն համարենք ու կրկնենք, որ այդպես գրվել է: Այս հարցում ես լիովին կիսում եմ Սևակի միտքը: Այլ հարց է, որ այն այսօր դարձել է հեշտագրություն: Ես ճանաչում եմ 50-60-70 տարեկան վերլիբրի «վարպետների», որ կանոնիկ չորս տող չեն գրել ու չեն կարող գրել:

Աբստրակտ նկարելու համար ու նկարելուց առաջ պետք է կատարելապես տիրապետել դասական նկարչությանը, այլապես այն «հեշտանկարչություն» կդառնա: Մարտիրոս Սարյանը, Մինասի արվեստանոցում տեսնելով դասական ոճի մի դիմանկար, ասել է. «Տղաս, եթե դու կարողանում ես այսպես նկարել, նկարիր, ինչպես ուզում ես»:

Այսինքն՝ ինչպես ուզում ես նկարելու համար և նկարելուց առաջ պետք է այսպես նկարել իմանաս: Նույնը պոեզիայում է:

Տատյանա Յուրգենսոն անունով մի հրաշալի ռուս բանաստեղծուհի կա: Հայաստանին սիրահարված է: Գրեթե ամեն տարի հյուրընկալվում է ինձ մոտ: Այդ առիթով ասաց. «Չեն կարողանում բանաստեղծություն գրել, ուստի «վերլիբռույուտ»:

 

  – Ձեր պոեզիայում հայրենասիրական քնարը հնչում է հաճախ, երբեմն՝ նաև ինքնատիպ։ Դուք այդ քնարը նույնիսկ տրիոլետ եք «բերել», այն դեպքում, երբ Տերյանի հանրահայտ տրիոլետից հետո («Չեմ դավաճանի իմ Նվարդին») հայրենասիրությունը տրիոլետի ժանրում համարյա չի հանգրվանել. դա առավելապես սիրո և խոհականության տիրույթ է։ Տպավորիչ է մասնավորապես «Զինվորներին՝ միշտ անանուն շիրիմ» տրիոլետը՝ հասարակական-քաղաքական հստակ շեշտադրումներով։ Նոր տրիոլետներ գրու՞մ եք։

 

Հայրենասիրության մասին ես չեմ ուզում խոսել, քանի որ շա՜տ են այդ դիմակի տակ թաքնվողները: Հայրենիքն ամեն ինչից բացի մտածողություն է և ապրելակերպ: Բառ չէ, ոչ էլ՝ բանաստեղծություն: Նման գործեր ծնվում են, եթե կա ժամանակի պահանջը: Այն ձևավորվում է մտածողության հեռու ծալքերում և ելք գտնում: Այն անվանում ենք հայրենասիրական բանաստեղծություն: Թող լինի այդպես: Բայց եթե մարդը հայրենասեր չէ՝ բա ինչ է:

Տրիոլետը իմ ամենասիրած ձևերից է, թերևս ամենասիրածը: Բայց ես երբևէ իմ առաջ խնդիր չեմ դրել որևէ թեմայով տրիոլետ գրել: Իսկ Ձեր նշած տրիոլետը կամ («Անորոշության սանձերն են, ահա, կարճանում էլի») տրիոլետը պարզապես հակասովետական գործեր են: Ձեր հիշատակած «Ձուկը»՝ նույնպես: Տեսեք, հիմա ոչ ոք հակասովետական բանաստեղծություն չի գրում: Ինչո՞ւ: Որովհետև չկա դրա հասարակական պահանջն ու ժամանակի հրամայականը:

 

  – Հայրենասիրական քնարի ամենամաքուր ակորդը, այնուամենայնիվ, Ձեր «Զոհվածները» բանաստեղծությունն է՝ արժանի տեղ գրավելու հայրենասիրական պոեզիայի ցանկացած անթոլոգիայում.

Զոհվածները մեզնից հաց չեն ուզում ու կյանք,

Ջուր չեն ուզում ու կյանք ու ձոներգեր թերի.

Սև ձիերը թամբած – սպասում են նրանք,

Որ երբ օրհասը գա` իրե՛նք զոհվեն էլի:

Դուք հիշու՞մ եք այս բանաստեղծության ծննդյանը վերաբերող ինչ-որ մանրամասներ։

 

  – Թե ոնց է ծնվել «Զոհվածները»՝ չեմ հիշում: Բոլորս էլ զոհված ընկերներ ու ծանոթներ ունենք: Դժբախտաբար: Էլ չեմ ասում, որ նրանք բոլորն են մեր ընկերները՝ ծանոթներն ու անծանոթները:

 

  – «Աղդամ» ընտիր բանաստեղծության մեջ (որի երրորդ քառատողն է, կարծես, փոքր-ինչ անմշակ) ասոնանսային մի հանգ կա, որ պարզապես հրաշալի է՝ «այստեղ համր են – Հիրոսիման»։ Բայց Դուք․ըստ երևույթին, այնքան էլ հակված չեք մոտավոր հանգերի։ Ընդհանրապես, ի՞նչ է հանգը Ձեզ համար՝ որպես Սարուխանի ոսկերչական դպրոցին ի մոտո ծանոթի։

 

Օրվա բոլոր ժամերն այստեղ համր են,

Ու արձագանք ունի ամեն շշուկ.

Իմաստները՝ ուրիշ, խորհուրդները այլ են,

 Ջնջված է և՛ ներկան, և՛ ապագան անշուշտ:

 

Մոլախոտերն այստեղ մագլցում են տանիք,

Քամիներն իսկ այստեղ շշուկով են խոսում.

 Անթարթ հայացքները օձ ու կարիճների

Ուղիներ են գծում փողոցների փոշում:

 

Քաղաքից դուրս - աղի արձանների բազմություններ չկան,

Քաղաքը լքվել է առանց ետ նայողի,

Ուրվականի նման փողոցները հսկող անտեր շներ չկան,

 Ու կատուներ չկան, որ մեռելներ ուտեն այս գիշերվա ժամին:

 

 Օրվա բոլոր ժամերն այստեղ համր են,

Ու համրանում է մարդ անել ու անուղի...

 Սա ոչ Տրոյան է, ոչ Անին է ավեր, ոչ էլ Հիրոսիման,

 Մեղքերն այստեղ այլ են, ու լքվել է առանց ետ նայողի:

 

 – «Աղդամի» նախապատմությունը հստակ հիշում եմ: Թե ոնց եմ գրել՝ չեմ հիշում, բայց նախապատմությունը հիշում եմ:

Ընդհանրապես ես ինձ բանաստեղծություն գրելիս չեմ հիշում: Իսկ «Աղդամի» նախապատմությունն այս է. 1999 թվականին «Նոր-Դարի» խմբագրակազմով գնացինք Արցախ: Երեկոյան դեմ անցանք Աղդամ քաղաք-ուրվականի միջով: 88-ին ես ինքնաթիռից տեսել էի այդ քաղաքն ու սարսափել նրա մեծությունից: Հենց Արցախի քթի տակ: Կարող է՝ մի քիչ էլ խմած էի, բայց ինձ թվում էր, թե ուր որ է կհանդիպեմ գոնե մի աղի արձանի: Ինչ-որ մեկը քաղաքը լքելուց հետո հետ նայած պետք է լիներ: Քաղաքից դուրս մարդարձաններով գերեզմանոց կար: Վարորդին խնդրեցի, կանգնեց: Մոտեցա՝ քար էին, աղ չէին:

Քաղաքի փողոցների փոշում իսկապես օձերի հետքեր էին նշմարվում:

Ինչ վերաբերում է երրորդ քառատողին, ասեմ, որ Ձեր կարծիքը չեմ կիսում: Ճիշտ է, ինձանից անկախ, բայց միտումնավոր է չափի խախտումը, քանի որ փոխվում է նկարագրության և՛ վայրը, և՛ մոտեցման ձևը: Չգիտեմ, բավարարեց պատասխանս թե  չէ: Անկեղծ ասած՝ ինձ չբավարարեց: Չեմ կարող բացատրել, բայց այդպես ճիշտ է: Որպես հաստատումն իմ ասածի, մի պատմություն պատմեմ:

Մի գիշեր վաստակավոր նկարիչ Վիլեն Գաբազյանի (Վիլոյի) արվեստանոց-կաֆեում խմում էինք: Հրաչն էր, Զուլոն, Վիլոն, Վիլոյի կին Մարոն, էլի մի քանի հոգի: Նոր էի գրել «Աղդամը»: Կարդացի: Սարուխանը հենց երրորդ քառատողից հետո բացականչեց՝ կեցցե՛ս: Ավելի մեծ գնահատական ինձ համար գոյություն ունենալ չի կարող:

 

Զրույցը վարեց Լևոն ՍԱՐԳՍՅԱՆԸ

Back to top