поддержка PHP 7

ՀՀ, ք. Վանաձոր, Տիգրան Մեծի 36, հեռ. +374 322 46387

Ժամանակակից հայ արձակում, մասնավորապես դրամատուրգիայում երևելի ներկայություն է Էլֆիք ԶՈՀՐԱԲՅԱՆԸ, որն իր գրականությունն ստեղծում է՝ ունենալով խիստ որոշակի գրական սկզբունքներ և հետևողականորեն պաշտպանելով դրանք։

 

– Ձեր լեզվամտածողությունը մաքուր է, երբեմն՝ ավելի, քան պետք է։ Լեզվական այդ մաքրամոլությունը փոխհատուցելու ենթագիտակցական մղումի արդյունք չէ՞ հակվածությունը դեպի ժողովրդական բառուբանը, դարձվածաբանությունը։ Ի դեպ, այդ մղումը ոչ միայն Ձեր  գործերում է, այլև թարգմանություններում, ոչ միայն բուն տեքստերում է, այլև վերնագրերում։ Վիլյամ Սարոյանի փոքր պիեսների թարգմանական ժողովածուն հայկական դարձվածաբանությամբ է՝ «Բան ունեմ ասելու», այդպիսին է նաև Ձեր վերջին ժողովածուն՝ «Թեթև տարեք»՝ դարձյալ սարոյանական «ծագման»։

 

– Իմ գրվածքի լեզուն այնպիսին է, ինչպիսին պահանջում է տվյալ գործը կամ կերպարը: Առաջին շրջանում գուցե ավելի «մաքուր լեզվի» կողմնակից էի, հայերենն՝ իր հարստությամբ, բայց դա մաքրամոլություն չէ. մոլի բաներին կողմնակից չեմ: Իմ առաջին գրքում՝ մասնավորապես սատիրաներում, լեզուն  խայտաբղետ երանգներ ունի. թե՛ ժարգոն, թե՛ «մաքուր», թե՛ ժողովրդախոսակցական, թե՛ մասնագիտական և այլն: Եթե կերպարը պահանջում է անգամ հայհոյանք, գրողը պետք է չվախենա այն կիրառելուց, եթե արդարացվում է, սակայն մի բայց կա. շատ կարևոր է խոսքի էսթետիկան. այն չպետք է վերածվի գռեհկաբանության կամ «սերիալիզմի»: 21-րդ դարում սակավաթիվ հայ գրողներ են օգտագործում դարձվածաբանություն, այնինչ այդքան հումոր, լեզվի ճկունություն և համուհոտ այլ տեղ երևի չգտնես:  Էլի մի բայց կա. այն պետք է հնչի նաև այսօր:

 

– Երբևէ փորձե՞լ եք թարգմանել չափածո, ընդ որում՝ ոչ միայն այդ ոճում Ձեր կարողությունները, այլ նաև ամեն մի ստեղծագործողի, մարդու մեջ առկա ներքին ռիթմի չափը ստուգելու համար։

 

– Չեմ փորձել. չի՛ ձգել: Վերլիբր թարգմանել եմ (Լիա Կարավիա, Արամ Սարոյան), բայց թարգմանելու համար պոեզիան ինձ այնքան էլ չի ձգում: Հետևաբար չեմ կարող կռահել՝ ինչպես կստացվեր: 

 

«Բան ունեմ ասելու» ժողովածուն առանձնանում է ոչ միայն հաջողված թարգմանություններով. այն ավելի ծանրակշիռ է դառնում Սարոյանի թատերախաղերին Ձեր գրականագիտական անդրադարձով։ Ի դեպ, այդ ժողովածուի պիեսներից ամենազարմանալին «Եկվորները» թատերախաղն է՝ նախ ծավալի (ընդամենը 2 էջ), ապա նաև ռեմարկների՝ երկխոսությունները կրկնակի և եռակի գերազանցելու առումով։ Հետաքրքիր է՝ ինչո՞վ (ինչու՞) է դա Ձեր ուշադրությունը գրավել։

 

–  Շնորհակալ եմ գնահատականի համար. Ձեր կարծիքը կշիռ ունի, երբեմն կարող է և վիճարկելի լինել, բայց ինքնատիպ է: Թարգմանության մեջ հաջողելու համար հարկավոր է համակողմանի ուսումնասիրել գրողին, զգալ նրա ոճը և տողի էներգիան, ու քանի որ իմ գիտական ուսումնասիրության նյութը Սարոյանի փոքր թատերախաղերն էին, դրանց ժանրատեսակները, ա՛յդ տեսակի թատերախաղն էլ կարող էր հետաքրքիր լինել. չէ՞ որ Սարոյանն ամեն տեսակ փորձարարությունների էր դիմում, ձգտում էր բերել իրենը ու բերեց: Իհարկե, «Եկվորները» բեմադրելու համար հարմար նյութ չէ, քանի որ խախտված են բեմականության մի շարք գրված ու չգրված օրենքներ, բայց ընթերցելու համար՝ յուրատիպ:

 

 

– Ձեր մտածողությունը դրամատուրգիական է։ «Թեթև տարեք» ժողովածուում այդ մտածողությունը շատ արդյունավետ և տաղանդավոր կերպով իրացված է։ Կարծում եմ՝ այդտեղ է նաև գաղտնիքն այն իրողության, որ Ձեր պիեսները գրավում են թատերական բեմադրիչներին։

 

– Կրկին շնորհակալ եմ գնահատականի համար: Այո՛, հաճախ տարբեր բեմադրիչներ դիմում են, պիես ուզում: Բեմը պրակտիկապես իմանալն օգնում է թատերագրությանը: Գերմանիայում և այլ երկներում դրամատուրգիական վարպետության դասերին մասնակցելուց հետո ավելի երկյուղով եմ սկսել գրել, բայց իմ թատերագրական դպրոցը եղել է մեր Աբելյան թատրոնը, զուգահեռ՝ դրամայի կրքոտ ուսումնասիրությունը: 

 

– Գրականության մեջ նույն ստեղծագործողի մեջ արձակագրի և դրամատուրգի ներկայությունը բազմաթիվ օրինակներով կարելի է փաստել (եթե, անշուշտ, հաշվի չառնենք այն իրողությունը, որ արձակագիրը նույն դրամատուրգն է)։ Հայ գրականության մեջ դրա լավագույն օրինակ կարող է լինել Շիրվանզադեն։ Ի դեպ, որքանո՞վ են Ձեզ համար՝ որպես դրամատուրգի, օրինակելի հայ դասականները։

 

– Խոնարհվելով հայ դասական թատերագիրների առաջ՝ միևնույնն է, չեմ կարող չխոստովանել, որ մեր դրամատուրգիան զիջում է, ասենք, հայոց պոեզիային: Շիրվանզադեի «Պատվի համարը» դրամատուրգիական ամուր կառույց ունի... Ժամանակի դաժան անցումներին դիմանալու և արդիականությունը չկորցնելու համար մեր ոչ բոլոր ազգային դրամաներն են «պատրաստ»: Բարձր եմ գնահատում Հ. Պարոնյանին, նրա սատիրան, բայց ինձ համար թատերագրության վարպետության գագաթին անգլիացի հանճարն է:

 

– Մտավորականի Ձեր եսը ոչ միայն երկփեղկված է, ինչը շատերին է բնորոշ, այլև եռփեղկված, կարծում եմ՝ նույնիսկ քառափեղկված (այս բառերի բառարանային գոյությանը կասկածում եմ, մանավանդ վերջինը հաստատ ծնունդ է առնում Ձեր «մեղքով»). Դուք գրող եք, թարգմանիչ, գրականագետ, դերասան։ Դժվար չէ՞ դիմանալ այս յուրատեսակ «քառափեղկվածությանը», վտանգ չկա՞, որ կարող եք նաև«քառատվել»։ Ձեր «հաշվարկով»՝ սա ո՞ր հոգեվիճակներից է։

 

– Դժվար է: Մարդաճանաչողությունն սկսվում է ինքնաճանաչողությունից: Մի պահ ինքդ քեզ ապացուցում ես, որ դա էլ կարող ես անել, դա՛ էլ կա քո մեջ, դրա՛ մեջ էլ ես կարողունակ, բայց մյուս կողմից՝ ամեն բնագավառը մի կյանք է պահանջում կատարելությանը մոտենալու համար: Իրականում ավելի լայն է գործունեությանս ոլորտը, և դրանից «տուժում» եմ ինքս: Բացի Ձեր նշած ոլորտները՝ ֆիլմերի նկարահանման եմ մասնակցում, զբաղվում դասախոսությամբ ու թատերական մանկավարժությամբ, Հայաստանի Թ. Ալթունյանի անվան երգի-պարի լեգենդար անսամբլի երկլեզու հանդիսավարն եմ, մի քանի տարի է՝ հանրապետության ասմունքի անվանի վարպետների հետ հրավիրված եմ կրկին մայրաքաղաքում խիստ հանդիսատեսի առջև ներկայացնելու պոեզիա և այլն: Այս ամենը որքան էլ դրական լինի մարդու համար, միևնույնն է, կյանքը մեծագույնս սիրող, մահվան գաղափարի հետ չհաշտվող, կյանքի անցողիկության դրաման գիտակցող մարդու հոգեվիճակ է նաև... 

 

– Ի դեպ, ինչու՞ հոգեվիճակ 13 (ինչպես վերնագրել եք Ձեր գրքերից մեկը)։

 

– Նույնանուն մոգական ռեալիզմով պատմվածքում գլխավոր հերոսի բարդույթախեղդ կյանքը դառնում է անհաջողակությունը խորհրդանշող հոգեվիճակ. 13 թիվը որքան էլ ասոցացվի անհաջողության հետ, մեկ է, մնում է որպես նախապաշարմունք, այն էլ` հաղթահարելի թվացող... Քանի դեռ մարդն ամուր կամքով չի գնում ինքնահաղթահարման, ներքուստ կտառապի այդպիսի հոգեվիճակներից: ԵՊՀ-ում ինձ հետ հանդիպում էին կազմակերպել, և ուսանողուհիներից մեկն այսպիսի միտք արտահայտեց. բոլորիս մեջ կա Գուստավ. ո՞ր մեկս չենք հայտնվել հոգեվիճակ 13-ում... 

 

– «Սմբակներ» պիեսը աբսուրդի ժանրի Ձեր գործերից է, որը, որքան էլ երևութապես աբսուրդային, ուղիղ փառաբանություն է երկրի երեսին ապրող ամենաճշմարիտ զգացումի՝ սիրո։

 

– Ամենատարբեր ու հետաքրքիր ընկալումներով են մեկնաբանում «Սմբակները», որը ժանրային տեղաշարժ ունի իր մեջ. մոտեցել է դրամայի եզրագծին. Ձեր մեկնաբանությանն էլ ասեմ այո՛, բայց չմոռանանք, որ սատիրիկ ձաղկումներ էլ կան պիեսում. միայն ուտել, սեռական կյանք, ուտել, սեռական կյանք, հեդոնիզմ, ու մարդը վերածվում է սմբակավորի... 

 

– Պիեսում հերոսի կամ հերոսների անանուն լինելը վաղուց կիրառվող ձև է, որի իմաստն այն է, թե՝ եթե չկա անուն՝ չկա որոշակի մարդ, չկա անուն՝ կա ընդհանրական մարդ։ Դուք ա՞յս տրամաբանությամբ եք խնայում Ձեր հերոսներին անունով «պատվելը»։

 

– Ձեր հարցի մեջ արդեն կա՛ր պատասխան. ավելացնեմ, օրինակ, հենց «Սմբակներ» դրամայում ընդամենը մի կերպարն է անանուն, անանուն կերպարներից մեկը՝ կինը կեսից դառնում է Մարի. դա էլ մարդացման գնալու, մարդ մնալու գիտակցման արթնացում է և այլն... Իմ գրեթե բոլոր պիեսներում կան անուններ, բայց 21-րդ դարի դրամատուրգիայում ավանդական շատ բաներ փոխվում են... Դա արտացոլվել է նաև իմ թատերախաղերում:

 

 – Հեքիաթ գրելը որոշակի համարձակություն է ենթադրում, որովհետև հեքիաթ գրել՝ նշանակում է հաղորդակցվել մանկական աշխարհին, ինչը հնարավոր է, եթե դու չես «մոռացել» մանուկ լինել։ Դուք անբռնազբոս և ինքնավստա՞հ եք Ձեր այն պատրանքներում, թե մանուկ լինելը չեք մոռացել։

 

– Թույլ տվեք մասամբ չհամաձայնել Ձեզ հետ. հեքիաթը միայն մանուկների համար չէ. կոնկրետ իմ հեքիաթները նախ ավելի շատ պատանեկան տարիքի ընթերցող են ենթադրում, իսկ, օրինակ, «Փոքրիկ իշխանն» ավելի շատ կարդում է տարիքով ավագը: Հեքիաթով է սկսվել իմ գրական-ստեղծագործական կյանքը: Ինքնին է ստացվում. իմ լեզվամտածողությունը, գրական դրսևորումները նաև հեքիաթի լեզվով են... 

 

– «Բյուրեղապակյա մարդը» ժողովածուի համանուն հեքիաթը գրականագետներից մեկը համարել է հանճարեղ գործ՝ մտահղացմամբ և գաղափարով։ Գաղափարին, իմ կարծիքով, կարող էր ծնունդ տալ հենց դարձվածաբանական մտածողությունը։ Ժողովուրդը համապատասխան իրավիճակների համար հազարավոր տարիներ գործածում է «սիրտը փշրվել» դարձվածքը, որի գեղարվեստական վերաձևումը, սյուժետային զգեստավորումն  է Ձեր հեքիաթը։ Հուսամ՝ այս դիտարկմամբ Ձեր սիրտը չեմ փշրում։

 

– Ո՛չ, Պստլիկ կախարդն ինձ էլ ամրություն տվեց: (Ծիծաղում է):  Ձեր ասածի մեջ կա ճշմարտություն, բայց կիսատ կմնա, եթե սահմանափակվենք միայն դրանով: Հայաստանի բազմաթիվ դպրոցներ հրավիրեցին հանդիպման, և զարմանալիորեն բոլոր աշակերտները քննարկում էին  մասնավորապես «Բյուրեղապակե մարդը» հեքիաթը: 

 

– Ի դեպ։ «Բյուրեղապակյա մարդ» ձևակերպումը նոր չէ: Ռումին գրող Յոհան Իոնեսկուի գիրքը մոտավորապես այդպես էլ վերնագրված է՝ «Բյուրեղապակյա մարդուկը» (1972 թ.): Նոր չէ «բյուրեղ-փխրունություն» գեղարվեստական հոմանիշների գործածությունը: Բնական է նաև դրանից ածանցվող «բյուրեղ-բարություն» հոմանիշային զարգացումը: Իոնեսկուի բյուրեղապակյա մարդուկը համանուն վիպակում հենց բարության խորհրդանիշ է: Ո՞րն է Ձե՛ր բյուրեղապակյա մարդու օրիգինալությունը, ի՞նչ նոր որակներով է առանձնանում նա:

 

– Գիտեմ այդ գործը. մարդուկը և իմ հերոսը գրեթե հակապատկերներ են. և՛ սյուժեն, և՛ արտահայտչամիջոցները, և՛ ասելիքը տարբեր են. իմ Բյուրեղապակե մարդը կարող է համարվել ընդհանրական կերպար, ազդանշան չարիք չգործելու, վատը չխոսելու, բացասական արարքի չդիմելու համար ահազանգ... Հետո իմ հեքիաթում առկա են 21-րդ դարի նոր տեխնոլոգիաների կիրառում, ֆենթըզի ժանրի տարրեր... 

 

– Եվս մի ի դեպ. Թումանյանի ստեղծագործության մասին՝ ընդհանրապես, և հեքիաթների մասին մասնավորապես ասվում է, որ դրանք ընկալելի ու սիրելի են բոլոր տարիքների մարդկանց համար։ Բայց դա ասում են գրականագետները։ Դուք «Բյուրեղապակյա մարդը» ժողովածուի անոտացիայում նշում եք, որ այդտեղ ամփոփվածները հեքիաթներ են 7-ից 107 տարեկանների համար։ Բավականաչափ հավակնոտ չէ՞ այս գնահատականը, որ ինքնագնահատական է՝ փաստորեն։

 

– Գրքի խմբագիրը բանասիրական գիտությունների թեկնածու, գրականագետ Արքմենիկ Նիկողոսյանն է, և ամեն հարց որոշել ենք միասին. 21-րդ դարում կա պահանջ մասնավորեցնել հեքիաթների, ֆիլմերի, ներկայացումների տարիքային սահմանը: 6 տարեկան երեխաների համար բարդ են իմ հեքիաթները, հետևապես ճիշտ է տարիք նշելը, իսկ ինչու՞ 7+. հաշվի առնելով, որ մեր դարում երեխաները հաճախ ավելի խելացի են ու ընկալունակ, բայց, այնուամենայնիվ, դրանք ավելի շատ պատանիների համար են: Մինչև տպագրվելը, իմ հեքիաթներն, այսպես ասած, քննություն են բռնել ոչ միայն երեխաների, այլև անվանի գրականագետների մոտ: Ինձ լավ ճանաչողները գիտեն, որ մինչև խստապահանջ կերպով չնայեմ,  չկատարելագործեմ ստեղծագործությունը,  չե՛մ դնի ընթերցողի առաջ: Ոչ միայն գրականագետների, այլև կրտսեր ընթերցողների գնահատականները լսելուց հետո գուցե գլխապտույտ ունենայի, եթե ավելի երիտասարդ լինեի: (Ծիծաղում է):  Կայքերից մեկում կարդացի, որ  «Բյուրեղապակե մարդը» գիրքը 2018-ին ընդգրկվել է «ամենաշատ կարդացված, պահանջարկ ունեցող և ամենաշատ վաճառված» հայկական հեքիաթների ցանկում: Շատ շնորհակալ եմ ընթերցողներին, բայց դա ինձ համար այդքան էլ կարևոր չէ, քանի որ ստեղծագործության բուն արժեքը պայմանավորված է ոչ թե վաճառքի թվերով, այլ զուտ գրական արժանիքներով:

 

– Աբսուրդի թատրոնի հիմնադիրներից Սեմյուել Բեքեթին գրականագետներից մեկը քննադատում էր «ռեալիզմի բացակայության համար»։ Կարծում եմ՝ դա ժանրի ոչ խորքային ընկալում է, որը Բեքեթի պարագայում չի աշխատում հենց միայն այն պատճառով, որ Բեքեթի աբսուրդն ավելի ռեալիզմ է, քան այն ռեալիզմը, որ աբսուրդի ոչ մի ակնարկ չունի իր մեջ։ Ի դեպ, չե՞ք համարում, որ աբսուրդի գրականությունը իբրև ժանր փոքր-ինչ «մաշված է». այնքան շատ են ապաշնորհ անդրադարձները։ Նրանով շատերն են փորձում կայանալ։ 

 

– Աբսուրդի ժանրը մաշվել չի կարող, բայց կարող են նրա մեջ տեղի ունենալ ժանրաձևի տեղաշարժեր. առանց այդ նորացման, իհարկե, մաշված կթվա: Շատերը փորձել են կայանալ, բայց չի ստացվել. ինչու՞, որովհետև նախ պետք է համակողմանի ուսումնասիրել աբսուրդ գրելու սկզբունքները: Ամեն հանդիսատես չէ, որ կարող է ըմբռնել կամ սիրել աբսուրդը, որովհետև հոռետեսական է. մարդը մարդուն չի հասկանում, մարդկային գոյն անհեթեթ է, իսկ ես իմ աբսուրդի մեջ «թաքուն» մի լույսի առկայծում ցույց եմ տվել... Հայ դրամատուրգիայում ավելի ուշ հայտնվեց աբսուրդը, և հաջողված քիչ գործեր կան: Հանդիսատեսը հաճախ այս ժանրի անգամ բավականին հաջող ներկայացումները դիտելուց հետո ասում է՝ «փառահեղ էր», կամ՝ «էշություն»: Ընդհանուր առմամբ՝ աբսուրդը դաժան ճշմարտություն է կյանքի մասին, իսկ աբսուրդի մեծագույն վարպետ Ս. Բեքեթից երկու գործ թարգմանել եմ, դրանցից մեկն արդեն բեմադրվում է մայրաքաղաքում:

 

Զրույցը վարեց Լևոն ՍԱՐԳՍՅԱՆԸ

Back to top