поддержка PHP 7

ՀՀ, ք. Վանաձոր, Տիգրան Մեծի 36, հեռ. +374 322 46387

2019-ի սկզբին  «Գեղarm» հանդեսի մատենաշարով լույս է տեսել «Աղի ձայնը» պատմվածքների ժողովածուն (Ստեփանակերտ, «Ոգի-Նաիրի» հրատարակչություն)՝ Խորեն ԳԱՍՊԱՐՅԱՆԻ թարգմանությամբ: Ժողովածուն  ընդգրկում է 20-րդ դարի հետութսունական թվականների չին արձակագիրների գործեր։ Թարգմանչի 7-րդ գիրքն է։

Գրքի և ընդհանրապես թարգմանական արվեստի յուրահատկությունների, նրբությունների ու դժվարությունների մասին է ստորև ներկայացվող զրույցը։ 

– Գոյություն ունի «ներտեսակային ճանաչողություն» հասկացություն. սպիտակամորթ ռասային պատկանողներիս համար հազար չինացին մի և նույն չինացին է՝ առանց անհատական տարբերությունների։ Արդյո՞ք այդպիսին չէ նաև այլ ռասայի գրականությունը՝ օտար, տարաշխարհիկ, հետևաբար ինչ-որ առումով՝ անտարբերակելի։ Չին գրողների վերջին երեսուն տարվա գրական արտադրանքը ասածս հազար չինացին մի և նույն չինացին է ձևակերպման տակ «ընկնու՞մ» է։ 

– Կարելի է ասել՝ հայի համար հազար չինացին մի և նույն չինացին է այնքանով, որքանով որ չինացու համար հազար հայը մի և նույն հայն է: 

– Բնականաբար։ 

– Այդուհանդերձ չէի ասի, թե գրականության պարագայում այդպես է: Նախ՝ գրականությունը, այսպես ասենք, հոգեկան-հոգևորն է ներկայացնում, թեև մարմնավորն է պատկերում: Երկրորդ՝ պատկերելով մարմնավորը, բայց ներկայացնելով հոգեկան-հոգևորը, արդեն իսկ ներկայացնում է անհատական տարբերությունները, որովհետև ոչ միայն տվյալ հանրության կյանքն ու կենսակերպը,  այլ անհատի ներաշխարհն է նաև, ու թերևս առաջին հերթին, գրականության դիտակետում: Ուրեմն, տարբերակելի են դառնում անհատն ու  «անհատական-ռասայական» առանձնահատկությունները: Երրորդ՝ ինչպես Չարենցը կասեր՝ «աշխարհը վաղուց  է դարձել մի փոքրիկ, փոքրիկ փողոց»: Ասել կուզեմ՝ արդեն այնքան էլ տարաշխարհիկ չեն որևէ այլ ռասայի գրականությունը, արվեստը, մշակույթը, քանի որ հաղորդակցման այսօրվա հնարավորությունները շատ են մերձեցրել բոլորիս: Էլ չեմ ասում՝ գրականությամբ, արվեստով, մշակույթով հետաքրքրվող շատերիս համար վաղուց տարբերակելի են դրանք: 

– Չին ժամանակակից գրողներից քո թարգմանությունները միջնորդ լեզվից են՝ անգլերենից։ (Որքան գիտեմ, հայ թարգմանիչների մեջ չինարենից թարգմանողներ չկան էլ)։ Չինարենից անգլերեն թարգմանողներն անշուշտ զգացել են բնագրի այն հմայքը, որը թարգմանությունը տոգորում է օտար լեզվի շնչով՝ շատ կարևոր և անհրաժեշտ հենց թարգմանող լեզվի համար։ Չին գրողների պատմվածքների անգլերեն թարգմանությունները, որոնց հետ աշխատել ես դու, ունե՞ն լեզվամտածողական, ոճաբանական ինչ-ինչ տարբերություններ՝ բուն անգլերեն այլ տեքստերի համեմատությամբ։ Չին գրողների անգլերենից քո թարգմանությունները հայոց լեզու բերու՞մ են բուն բնագրի թեկուզ հեռավոր շունչը։ 

– Ասեմ, որ չինարենից հայերեն թարգմանողներ կան, սակայն սակավաթիվ են: 

– Կան նաև չինարենից հայերեն թարգմանված գրքե՞ր։ Թե՞  խոսքը հատուկենտ փորձերի մասին է։ Եվ ի՞նչ անունների մասին է խոսքը։ 

– Գրական մամուլում կարելի է գտնել նաև անունները։ Ինչ վերաբերում է միջնորդ լեզվից թարգմանելուն, թեև դա այնքան էլ ցանկալի չէ, սակայն շատ տարածված է: Այդ կերպ են անցյալում կատարվել շատ թարգմանություններ: Այսօր էլ դա աշխարհում մերժելի երևույթ չէ: Բնականաբար, հնարավոր չէ բոլոր լեզուներն իմանալ, այն էլ՝ Հայաստանի նման սակավ հնարավորություններ ունեցող երկրում: Եվ միայն ես չեմ միջնորդ լեզվից չինական գրականություն թարգմանում: Ի դեպ, նշեմ, որ չին լավագույն թարգմանիչներից  ոմանք  համաշխարհային գրականության գլուխգործոցներից չինարեն թարգմանել են կա՛մ միջնորդ լեզվից, կա՛մ լեզուն իմացող թարգմանչի օգնությամբ:

Չինարենից անգլերեն թարգմանված գործերում անպայման զգացվում են բնագրի լեզվամտածողության ինչ-ինչ առանձնահատկություններ: Եվ դա յուրատեսակ հմայք է տալիս անգլերենին: Չինական մշակույթն ու գրականությունը ներկայացնող՝  արդեն չորրորդ գիրքն եմ թարգմանել անգլերեն տարբերակից:  Թարգմանելիս աշխատել եմ լեզվաոճական այդ առանձնահատկությունները պահպանել: Որքանով է հաջողվել՝ չեմ կարող ասել: Ընթերցողները կասեն: Բայց որ բնագրի՝ թեկուզ գոնե հեռավոր շունչը կա, հաստատ կարող եմ ասել: Հավելեմ, որ այդ գրքերը թարգմանելիս  ուսումնասիրել եմ չինական  մշակույթի ու գրականության մասին տեղեկատվական, հանրագիտարանային գրականություն, պատմական ու գրական աղբյուրներ և հարկ եղած դեպքում նաև ծանոթագրություններ եմ ներկայացրել (ինչը չկա անգլերեն տարբերակում): Դարձյալ հավելեմ. չինական գրականությունն ինձ համար այնքան էլ «նոր մայրցամաք» չէ, քանի որ նրանով, հատկապես դասական չինական պոեզիայով ու արձակով, նաև փիլիսոփայությամբ հետաքրքրվել եմ դեռ անցյալ դարի 80-ականներից և բավականին գրքեր ունեմ՝ անգլերեն ու ռուսերեն (լուսահոգի Հրաչյա Սարուխանի հետ այն ժամանակ շատ էինք հետաքրքրվում արևելյան, մասնավորապես չինական և ճապոնական մշակույթով): Եվ, հետաքրքիր զուգադիպությամբ, հենց չինական գրականությունից  թարգմանելու պատվերներ եմ ստանում: Գուցե նախախնամության մատը խառն է: Ո՞վ իմանա: 

– Խոսեցինք թարգմանվող լեզվից փոխանցվող շնչի մասին, նկատենք նաև, որ ցանկացած լեզվով ստեղծված գրական գործ այսպես ասած ներռասայական մեկ այլ լեզվով թարգմանվելիս այդ լեզու կարող է բերել ոչ միայն շունչը, այլև շնչառությունը։ Է. Պոյի «Ագռավը», օրինակ, անգլերենի ոչ միայն շունչը, այլև շնչառությունը բերող չափածո է։ Եվ այնքան մեծ է այդ շնչառությունը սեփական «թոքերով» փորձարկելու գայթակղությունը, որ հայ թարգմանիչների մի քանի սերունդ է փորձել հայերեն շնչավորել այն, այդ թվում՝ նաև դու։ 

– Պոյի «Ագռավը» թարգմանել եմ 1981-ին, երբ Վանաձորի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրականի ուսանող էի: Շատ էի ուզում բնագիրը գտնել ու թարգմանել: Եվ, դարձյալ հետաքրքիր զուգադիպությամբ, մի օր մտա գրախանութ, տեսա ամերիկյան գրականության՝ նոր լույս տեսած անթոլոգիան, բացեցի պատահական մի էջ՝ հենց այն էջը, որտեղ Պոյի «Ագռավն» էր... Երկու օրում թարգմանեցի: Հետագայում միայն փոքրիկ շտկումներ եմ արել: Շունչն ու շնչառությունը, ռիթմը, երաժշտականությունը փորձել եմ հնարավորինս փոխանցել իմ մայրենիով: Շատ էի ուզում այն  ժամանակ թարգմանել նաև Ուայլդի «Ռեդինգյան բանտի բալլադը»՝ իր շունչ ու շնչառությամբ  (Ուայլդի երկհատորյակը և հեքիաթների գիրքն  ունեի): Նույնիսկ մի քանի տուն, բանավոր, արդեն հնչում էր գլխումս հայերեն: Բայց դա թարգմանեցի վերջերս՝ մի հինգ տարի առաջ:

Իսկ արձակն այլ տիպի շունչ ու շնչառություն է պահանջում: Այս դեպքում մեկ այլ դժվարություն է. և՛ բնական խոսք կառուցելու, և՛ բնագրի (թեկուզև անգլերենից փոխանցվող բնագրի) ոճական առանձնահատկությունները հնարավորինս «անխաթար» պահպանելու խնդիրն է առկա:

Թարգմանությունը, նկատի ունեմ հատկապես գեղարվեստական թարգմանությունը, նման է լարագնացի (ո՛չ լարախաղացի) գործին: Աջ թեքվես թե ձախ՝ անկումն անխուսափելի է: Ըստ իս՝ թարգմանիչները միշտ «ընկնում են»՝ վերջնակետին չհասած: Բայց գոնե գեղեցիկ անկում լինի: 

– Ընդունված է կարծել, թե մեծ գրականության հետևում սովորաբար «կանգնած» է մեծ լեզու, ընդ որում՝ մեծությունն այստեղ առավելապես քանակական բնութագրություն է. որքան մեծ է տվյալ լեզվով խոսողների թիվը, այնքան մեծ է լեզուն։ Հայ գրականությունը համաշխարհային գրականությանը մեծեր չի տալիս, որովհետև մեծ չէ այդ գրականությունն ստեղծող լեզուն, ինչպես, օրինակ, իսպաներենը։ Աշխարհի ամենամեծ ազգը քանակական առումով չինացիներն են, բայց մեծ չինական գրականության մասին խոսք կարծես թե չկա։ Պարադո՞քս է։ 

– Հարցը տարողունակ պատասխան է պահանջում: Կփորձեմ հնարավորինս կարճ պատասխանել: 2010 թվականին «Հրապարակ» թերթում մի հոդված տպագրեցի, որից մի հատված կմեջբերեմ (թեև մեծ է գայթակղությունը՝ ամբողջությամբ մեջբերելու).

«Ումբերտո Էկոն Ժան-Կլոդ Կարիերի հետ մի զրույցի ժամանակ հիշում է իտալացի հեղինակներից մեկի թեւավոր խոսքը՝ «Հնարավոր չէ լինել բուլղարացի մեծ բանաստեղծ»: Էկոն բացատրում է, որ այդտեղ արհամարհանք չկա փոքր ազգերի հանդեպ: Նշելով, որ խոսքն այս դեպքում ոչ այնքան Բուլղարիայի մասին է, որքան ցանկացած փոքր երկրի, նա ասում է. «...Նախ՝ եթե անգամ լիներ էլ մեծ բանաստեղծ, նրա լեզուն բավարար չափով հայտնի չէ, ուրեմն՝ մեր ճանապարհները նրա հետ երբեք չեն հատվի: Այնպես որ, եթե «մեծ» նշանակում է «հանրահայտ», ապա կարելի է լինել լավ բանաստեղծ եւ չլինել հանրահայտ:
Մի անգամ ես Վրաստանում էի, եւ ինձ ասացին, որ իրենց ազգային պոեմը՝ Շոթա Ռուսթավելու «Վագրենավորը», մեծագույն գլուխգործոց է: Հավատում եմ, բայց այդ պոեմն այնպիսի արձագանք չի ունեցել, ինչպիսին ունեցել են Շեքսպիրի պիեսները: Երկրորդ՝ որպեսզի մշակվի այնպիսի մի գիտակցություն, որն ունակ լինի մտածել համաշխարհային մասշտաբով, պետք է տվյալ երկիրը հայտնվի պատմական մեծ իրադարձությունների կենտրոնում»:  

Ըստ Էկոյի, փաստորեն, մեծ կարեւորություն ունի կա՛մ լեզուն, կա՛մ պատմական մեծ իրադարձությունների կիզակետում լինելը, կա՛մ երկուսը միասին:
Պատմական իրադարձությունների կիզակետում լինելը եւ երկրի սոցիալ-տնտեսական վիճակը  նկատի ունենալով՝ Ժան-Կլոդ Կարիերը շարունակում է. «Քանի՞ Հեմինգուեյ է ծնվել Պարագվայում: Հնարավոր է՝ ի ծնե նրանք  ունակ են եղել ստեղծելու իր ինքնատիպությամբ եւ ուժով մեծագույն մի ստեղծագործություն, բայց չեն արել դա: Նրանք ի վիճակի չեն եղել դա անելու, քանի որ չեն կարողացել գրել, կամ այն պատճառով, որ չի եղել մի հրատարակիչ, ում կհետաքրքրեր նրանց ստեղծագործությունը: Իսկ գուցե նրանք չեն էլ իմացել, որ կարող են գրել, կարող են «գրող» լինել»»:
Չմոռանանք, որ Պարագվայի լեզուն՝ իսպաներենը, աշխարհում մեծապես տարածված լեզուներից է...» :

 Այս ծավալուն մեջբերումը, կարծում եմ, որոշակի պատասխան տալիս է հարցին:

Ինչ վերաբերում է մեծ չինական գրականությանը, կարծում եմ, որոշակի խոչընդոտ է հանդիսանում հենց  լեզվի՝ այլ ժողովուրդների կողմից  դժվար յուրացումը և անընկալելի կամ դժվարընկալելի լինելը: Որոշակի խոչընդոտ է հանդիսացել նաև Չինաստանի՝ աշխարհի համար «Չինական մեծ պարսպով» փակված լինելը (ուղղակի  և փոխաբերական իմաստով), ինչի մասին  գրել են չին ուսումնասիրողները (ի դեպ, թարգմանածս նախորդ գիրքն այդ հարցերն էր նաև շոշափում): Չնայած՝ աշխարհում, մասնավորապես ԱՄՆ-ում ու Եվրոպայում, վաղուց հետաքրքրվում են չինական մշակույթով, լավ գիտեն այն և թարգմանում են ինչպես չինական դասական գրականությունն ու փիլիսոփայությունը, այնպես էլ ժամանակակից գրողներին:  Չմոռանանք  նաև գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր չին երկու գրողներին՝ Գաո Սինցզյանին (2000 թ.) և Մո Յանին (2012 թ.), որոնց ստեղծագործություններն, ի թիվս անցյալի չինական գրականության մեծերի գործերի, շատ մեծ հետաքրքրություն են վայելում աշխարհի ընթերցասերների շրջանում:

Այնպես որ՝ «պարադոքսն» իր բացատրություններն ունի, որոնց մասին հանգամանորեն խոսել են համապատասխան մասնագետները: 

– Դու ինքդ էլ գիտես, որ Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր լինելը դեռ վկայություն չէ որևէ գրողի մեծության ու  համաշխարհային նշանակության. միջազգային ճանաչման՝ այո, «հետաքրքրություն վայելելու»՝ այո, բայց երբեմն միայն այդքանը, ցավոք։ Վերադառնանք, սակայն, թարգմանված գրքին։ «Աղի ձայն»-ում մի հրաշալի պատմվածք կա՝ «Վազիր, Լի Լինի, վազիր», նույնքան հրաշալի թարգմանությամբ։ Որքան ես գիտեմ, դու կամեցել ես այն ներկայացնել «Մեր վազքը» վերնագրով. ինչու՞։ 

– Պարզապես հոգեհարազատ գործ է: Թարգմանելիս հիշում էի Հրանտ Մաթևոսյանի «Մեր վազքը» ստեղծագործությունը: Կարող էի նաև այդպես ներկայացնել: Այդքան ազատություն  թարգմանիչներին տրվում  է: Օրինակներ շատ կան թարգմանական գրականության պատմության մեջ: Սակայն ինձ ավելորդ «ազատություն չտվեցի»: Պատահականորեն չասացի՝ «ազատություն»: Պատմվածքը դիմացինի ցավը կիսելու և ազատության մասին է: Դա, իրոք, մեր՝ զգայուն ու մտածող մարդկանց վազքի մասին է: Վազք դեպի ազատություն՝ ճղճիմ ու պարտադրող իրականությունից և կապանքներ դնող կենսապայմաններից հեռու: 

–  «Աղի ձայնը» (ի դեպ, հայերենում գտնված վերնագիր է) փաստորեն վերջին երեսուն տարիների չինական արձակի ընտրանին է, որը եթե նույնիսկ ամբողջական պատկերացում չի տալիս, ապա գոնե այդ գրականության ընթացիկի մի կարևոր պատկերն է բերում։ Եվ այդ պատկերը, քո ընկալմամբ, որոշակի դինամիկա պարունակու՞մ է իր մեջ. ու՞ր է միտում չինական արդի արձակը։ 

– Թույլ տուր այդ հարցին պատասխանել գրքի անոտացիայում գրածս խոսքերով. «Գրքում ներկայացված են անցյալ դարի 80-ական թվականներին ծնված չին տասնվեց արձակագիրների պատմվածքները: Նրանց գործերը մեծամասամբ հիմնված են սեփական կենսափորձի վրա, և դրանցում հաճախ առկա են այսպես կոչված «օրագրային գրականության», ֆանտասմագորիայի տարրեր: Երիտասարդ արձակագիրներն արծարծում են սոցիալական ու կենցաղային, բարոյական   բնույթի, կին-տղամարդ, հայրեր-որդիներ, գրող-իրականություն-գրականություն, մարդիկ-պետություններ,  սեռային-սեռական հարաբերություններին առնչվող և իրենց սերնդին հուզող տարաբնույթ այլ հարցեր: Հետութսունական թվականների գրականությանը հատուկ է նաև պատմական նիհիլիզմի, պատմական բեռից ազատ և նպատակազուրկ լինելու շեշտված միտումը»:

Ինչ վերաբերում է վերնագրին, ասեմ, որ անգլերեն տարբերակում այսպես է՝ «The Sound of Salt Forming», որ բառացի նշանակում է՝ «Աղի կազմավորման (ձևավորման) ձայնը» կամ «Աղագոյացման ձայնը»: Համաձայնիր՝ հայերեն  այդպես բարեհունչ  չէ: Դա նաև պատմվածքներից մեկի վերնագիրն է: Բանն այն է, որ աղի բյուրեղի գոյացման պահին ինչ-որ ձայն է գալիս:  Իհարկե, հայերեն տարբերակն էլ կարող է հարց առաջացնել՝ «աղի» բառն ածակա՞ն է, արդյոք, այսինքն՝ ձայնն աղի հա՞մ ունի, թե՞ պատկանելություն է ցույց տալիս: Համատեքստից, սակայն, հասկանալի է ամեն բան: Եվ հետո՝ երկակի իմաստը չի խանգարում, այլ նոր նրբիմաստ է հաղորդում: 

– Դու թարգմանում ես թե՛ չափածո, թե՛ արձակ գործեր, թարգմանում թե՛ անգլերենից և թե՛ ռուսերենից։ Դրանցից ո՞րն է առավել հեշտ տրվում։ 

– Երկուսն էլ մեծ դժվարությամբ են տրվում: Ամեն լեզու իր առանձնահատկությունն ու իր բարդությունն ունի, իր «համուհոտը»: Իսկ հայերենով հնարավոր է ցանկացած լեզվից բարձր մակարդակի թարգմանություններ կատարել: Եթե չի ստացվում, մեղավորը թարգմանիչն է, ոչ թե հայերենը: 

– Թարգմանության մասին մեկն ասել է՝ ասել գրեթե նույնը։ Ո՞րն է գրեթեի սահմանը, ե՞րբ և ինչու՞ է հարկ լինում հատել այդ սահմանը։ 

– Ումբերտո Էկոյին վերը պատահաբար չհիշատակեցի: Իր խոսքերն են՝ թարգմանել՝ նշանակում է ասել գրեթե միևնույն բանը: Գրականություն թարգմանելիս, կարծում եմ, սահմանը գեղարվեստական ճշմարտությունն է, գեղարվեստական   մակարդակը: Գեղարվեստական մակարդակից չիջնել, միաժամանակ՝ ասելիքը հնարավորինս ճշգրիտ հաղորդել և ընթերցողին փոխանցել հեղինակի մտքերն ու զգացմունք-հույզերը: Երկար կարելի է խոսել այս մասին, վիճել ու բանավիճել: Բայց բավականանանք այսքանով: Իսկ եթե սահմանը համարենք սոսկ ճշգրտությունը, ապա այդ սահմանը կարելի է խախտել: Քանի որ լեզվական առանձնահատկությունները հաճախ պարտադրում են խախտել ճշգրտությունը, որպեսզի չխախտենք ճշմարտությունը: Գեղարվեստական ճշմարտությունը: 

– Չափածո թարգմանության մեջ, իմ դիտարկմամբ, թարգմանչի համար ամենավտանգավորը բնագրից բացակա ածականն է, մանավանդ՝ էպիտետը, որն ինչ-ինչ տաղաչափական խնդիրների լուծման նպատակով հայտնվում և թարգմանությունը դարձնում է շինծու։ Հայ շատ «շինարար» թարգմանիչների անուններ կարելի է տալ։ Դու ինչպե՞ս ես «հաղթում» ածականներին ու էպիտետներին. այդ «մարտերում» հաղթանակնե՞րն են շատ, թե՞, այնուամենայնիվ, պարտությունները։ Եվ մի՞թե դա թարգմանության պարտությունը չէ։ 

– Հարցն ինչ-որ չափով հռետորական է: Այդ «մարտերում» առանց պարտության հնարավոր չէ: Աշխատում եմ ածական-էպիտետներ քիչ հավելել, իսկ եթե, նշված պատճառներով, հնարավոր չէ դա, ապա փորձում եմ չմեղանչել գեղարվեստական ճշմարտության դեմ: Կարողանո՞ւմ եմ արդյոք: Ես չէ, որ պիտի ասեմ: Մի բան հաստատ կարող եմ ասել. թարգմանիչը միշտ դատապարտված է պարտվելու «մարտում», դատապարտված է անկման՝ ինչպես լարագնացը: Եվ ամեն անգամ թարգմանելիս ինձ անկման սարսափն է համակում: Այդ դեպքում աշխատում եմ, որ գոնե գեղեցիկ լինի այդ անկումը: Ի վերջո, գեղարվեստական թարգմանությունն ինքը հենց գեղեցիկ անկում է:

 

Զրույցը վարեց Լևոն ՍԱՐԳՍՅԱՆԸ

21.04.2019թ.

Back to top